آیات کلیدی مربوط به امامت و ولایت بلافصل حضرت امیرالمومنین علی (علیه السّلام) در تفاسیر روایی شیعه (مانند البرهان، تفسیر قمی، عیاشی، فرات کوفی) و جوامع حدیثی (کافی، تهذیب و غیره) عمدتاً با شأن نزولهای روایی و احادیث معصومین (صلوات الله علیهم) ذکر شده اند. این آیات ولایت، اولیالامر، اکمال دین و تبلیغ رسالت بر ولایت و جانشینی بلافصل حضرت امیر المومنین (علیه السّلام) و اهل بیت (صلوات الله علیهم) دلالت می کنند.
1.آیه ولایت (سوره مبارکه مائده، آیه 55)
«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ: سرپرست شما تنها خدا، رسول او و کسانی هستند که ایمان آوردهاند، نماز برپا می دارند و در حال رکوع زکات می دهند.»
شأن نزول روایی آیه دلالت بر واقعه خاتم بخشی حضرت امیر المومنین (علیه السّلام) دارد. هنگامی که در نماز انگشتر خویش را در حال رکوع به فقیر بخشیدند. روایات متعدد در تفاسیر قمی، عیاشی، فرات کوفی و البرهان از حضرت امام باقر و حضرت صادق (علیهما السّلام) و صحابه نقل شده است. این آیه، ولایت را با «إنما» منحصر به خدا، رسول و «مؤمنان خاص» حضرت امیر المومنین (علیه السّلام) می کند و ولایت حضرت امیر المومنین (علیه السّلام) را در امتداد ولایت الهی و نبوی قرار میدهد.
2. آیات امامت و اولیالامر (سوره مبارکه نساء، آیه 59)
«أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ: از خدا، رسول و اولیالامر از خودتان اطاعت کنید.»
در تفاسیر روایی، اولیالامر به ائمه (صلوات الله علیهم) و به طور خاص حضرت امیر المومنین (علیه السّلام) به عنوان اولین آنان تفسیر شده است. روایات در البرهان و کتب حدیثی مانند کافی تأکید دارند که اطاعت مطلق از آنان مانند اطاعت خدا و رسول واجب است.
3. آیات تبلیغ (سوره مبارکه مائده، آیه 67)
«يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ: ای رسول، آنچه از پروردگارت نازل شده ابلاغ کن اگر نکنی رسالت را ابلاغ نکرده ای و خدا تو را از مردم حفظ میکند.»
اجماع شیعه و روایات بسیاری از سنی (ابنعساکر، زید بن ارقم، ابوسعید خدری و غیره) که در غدیر خم نازل شد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) نگران واکنش مردم به اعلام جانشینی حضرت امیر المومنین (علیه السّلام) بود که این آیه نازل شد و تضمین حفاظت الهی را بشارت داد.
4. آیه اکمال دین (سوره مبارکه مائده، آیه 55)
«الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا: امروز دين شما را به كمال رسانيدم و نعمت خود بر شما تمام كردم و اسلام را دين شما برگزيد.»
این آیه شریفه پس از اعلام ولایت حضرت امیر المومنین (علیه السّلام) در غدیر نازل شد. نشان دهنده اینکه امامت بلافصل حضرت امیر المومنین (علیه السّلام) جزء لاینفک دین است و اسلام با ولایت ایشان و ائمه پس از ایشان (صلوات الله علیهم) کامل شده است و نعمت الهی بر مردم تمام گردیده است.
5. آیه مباهله (آیه 61 سوره مبارکه آل عمران)
«فَمَنْ حَاجَّكَ فیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبینَ: هر گاه بعد از علم و دانشى كه به تو رسیده، (باز) كسانى با تو به محاجّه و ستیز برخیزند، به آنها بگو: «بیایید ما فرزندان خود را دعوت كنیم، شما هم فرزندان خود را، ما زنان خویش را دعوت نماییم، شما هم زنان خود را ما از نفوس خود دعوت كنیم، شما هم از نفوس خود را آنگاه مباهله كنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»
واقعه مباهله در بیست و چهارم ذی الحجه سال نهم هجری رخ داد و بالاترین فضیلت امیرالمومنین (علیه السّلام) به تعبیر حضرت امام علی بن موسی الرضا (علیه السّلام) در آیه مباهله نازل شد و حضرت علی بن ابیطالب (علیه السّلام) نفس و جان رسول الله (صلی الله علیه و آله) معرفی گردید و بار دیگر برتری خاندان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آشکار گردید.
در تفسیر اثنا عشری (1) اقوالی را ذکر می کند درباره این که حضرت امیر المومنین (علیه السّلام) به منزله نفس حضرت رسول الله (صلی الله علیه و آله) و نازل منزله آن سرور است.
البته آیاتی که در فضایل حضرت امیرالمومنین (علیه السلام) نازل گردید بسیار است ولی این مقاله فقط به آیاتی که دلالت بر ولایت وامامت ایشان دارد؛ پرداخته است. می توان به دو آیه دیگر نیز در این زمینه اشاره نمود:
. 6آیۀ 12 سورۀ مبارکۀ یس
«إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتى وَ نَكْتُبُ ما قَدَّمُوا وَ آثارَهُمْ وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ في إِمامٍ مُبينٍ: ما مُردگان را زنده مىكنيم. و هر كارى را كه پيش از اين كرده اند و هر اثرى را كه پديد آورده اند، مى نويسيم و هر چيزى را در امام مبين به شمار آورده ايم.»
قسمتی از آیه 12 سوره مبارکه یس که مربوط به علم امام می باشد، در خطبه غدیر آمده رسول الله (صلی الله علیه و آله) تاکید می کنند که علم امامت نزد حضرت امیرالمومنین علی بن ابیطالب (علیه السّلام) است:
«مَعاشِرَالنّاسِ فضِّلُوهُ. مامِنْ عِلْمٍ إِلاَّ وَقَدْ أَحْصاهُ الله فِیَّ وَ کُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ أَحْصَیْتُهُ فی إِمامِ الْمُتَّقینَ و َما مِنْ عِلْمٍ إِلاّ وَ قَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیّاً وَ هُوَ الْإِمامُ الْمُبینُ الَّذی ذکَرَهُ الله فی سُورَةِ یس«وَ کُلَّ شَیءٍ أَحْصَیْناهُ فی إِمامٍ مُبینٍ»
درباره این آیه در معانی الاخبار چنین آمده است:
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّقْرِ الصَّائِغُ قَالَ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَلَّامٍ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ (ع) قَالَ: لَمَّا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ (ص) «وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ» قَامَ أَبُوبَكْرٍ وَ عُمَرُ مِنْ مَجْلِسِهِمَا فَقَالا يَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ التَّوْرَاةُ قَالَ لَا قَالا فَهُوَ الْإِنْجِيلُ قَالَ لَا قَالا فَهُوَ الْقُرْآنُ قَالَ لَا قَالَ فَأَقْبَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٌّ (ع) فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) هُوَ هَذَا إِنَّهُ الْإِمَامُ الَّذِي أَحْصَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فِيهِ عِلْمَ كُلِّ شَيْءٍ.(2)
احمد بن محمد بن الصقر الصائغ با اسنادی از ابوجارود از ابوجعفر نقل شده است که حضرت امام باقر (علیه السّلام) از پدرش از قول جدش (علیهم السّلام) فرمودند: «هنگامى كه اين آيه «وَ كُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ» نازل شد، ابو بكر و عمر برخاستند و عرض كردند: اى پيامبر، آيا منظور از آن تورات است؟ پیامبر فرمود: خیر، عرض كردند انجيل است؟ فرمود: خیر، عرض كردند: منظور قرآن است؟ فرمود: خیر، در اين حال اميرالمومنین على (علیه السّلام) به سوى پيامبر (صلی الله علیه و آله) آمد، هنگامى كه چشم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بر او افتاد فرمود: «هو هذا انه الامام الذى احصى اللَّه تبارك و تعالى فيه علم كل شىء: امام مبين اين مرد است. او است امامى كه خداوند متعال علم همه چيز را در او احصاء فرموده است.» (3)
7. آیه تطهیر آیه 33 سوره مبارکه احزاب
«إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً: خدا چنين مى خواهد كه هر رجس و آلايشى را از شما خاندان [پيامبر] بزدايد و شما را پاك و منزه گرداند.»
در منابع شیعی و عامه به تصریح بیان شده است که مخاطب آیه سی و سوم سوره مبارکه احزاب اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) هستند و این مسأله به حد تواتر رسیده است. محقق کرکی نیز در نفحات لاهوت نیز به این مطلب اشاره نموده اند. (4)
در تفاسیر نیز به این مطلب اشاره شده است. در تفسیر نور الثقیلین آمده است:
«في تفسير على بن إبراهيم و في رواية أبي الجارود عن أبي جعفر (عليه السلام) في قوله عزّ و جلّ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً قال: نزلت هذه الآية في رسول الله و على بن أبي طالب و فاطمة و الحسن و الحسين (صلوات الله عليهم) و ذلك في بيت أم سلمة زوج النبي فدعا رسول الله (صلى الله عليه و آله) عليا و فاطمة و الحسن و الحسين (صلوات الله عليهم) ثم ألبسهم كساء له خيبريا و دخل معهم فيه، ثم قال: اللهم هؤلاء أهل بيتي وعدتني فيهم ما وعدتني، اللهم اذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرا، فقالت أم سلمة: و انا معهم يا رسول الله؟ قال: أبشري يا أم سلمة فانك الى خير.» (5)
در تفسیر علی بن ابراهیم و در روایت ابی جارود از حضرت امام موسی بن جعفر (علیه السّلام) در مورد آیه «خدا چنين مى خواهد كه هر رجس و آلايشى را از شما خاندان [پيامبر] بزدايد و شما را پاك و منزه گرداند.» فرمودند: این آیه درباره رسول الله، علی بن ابیطالب، فاطمه، حسن و حسین (صلوات الله عليهم) نازل شده است و آن در خانه ام سلمه، همسر پیامبر بوده است. پس رسول الله برای علی، فاطمه، حسن و حسین (صلوات الله عليهم) دعا نمودند و سپس آنان را با کسای خیبری پوشاندند و آنان را زیر کساء بردند و ایشان هم در کنارشان زیر کساء رفتند و سپس فرمودند: خدایا اینان اهل بیت من هستند درباره ایشان وعده های خیر بسیاری به من دادی. خدایا از آنان آلایش و شک را دور کن و پاک و منزه گردان. ام سلمه گفت: و من نیز جزء آنان هستم ای رسول خدا؟ فرمودند: بشارت دهم ترا ای ام سلمه که تو بر راه نیک هستی.
تکرار و تأکید پیامبر برای زدودن هر گونه شبهه درباره اینکه مصادیق این آیه اهل بیت پیامبر، حضرت امیرالمومنین، حضرت فاطمه، حضرت امام حسن و حضرت امام حسین (علیهم السلام)، هستند و تبیین جایگاه عصمت ایشان قابل تأمل است:
طبق نقلهای موجود حضرت رسول الله (صلي الله عليه و آله) چندین ماه هر گاه براي نماز از خانه بيرون مي رفتند، به حجره فاطمه (سلام الله عليها) مي آمدند و مي فرمودند: «الصلاة يا اهل البيت، إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً.» و این رفتار پیامبر (صلي الله عليه و آله) نشان دهنده عصمت حضرت امیرالمومنین و اهل بیت (علیهم السّلام) بود که از شرایط لازم برای امامت و جانشینی پیامبر (صلي الله عليه و آله) محسوب می شود.
پی نوشتها
(1)تفسير اثنا عشري، جلد2، صفحه 131 - 129
(2) معاني الأخبار، صفحه 95
(3) ترجمه معانى الاخبار ، صفحه 225 – 224
(4) اهل بيت در آيه تطهير، صفحه 25
(5)تفسير نور الثقلين، جلد4، صفحه 271 – 270
منابع
- قرآن کریم
- اهل بيت در آيه تطهير، سيد جعفر مرتضي عاملي، تهران، دفتر تبليغات اسلامي، 1379ش.
- ترجمه معاني الأخبار، محمد بن على ابن بابويه، ترجمه محمدى، تهران، دارالكتب الإسلامية، 1377ش.
- تفسير اثنا عشرى، حسين بن احمد حسينى شاه عبدالعظيمى، جلد 13و 9، تهران، ميقات،1363 ش.
- تفسير نور الثقلين، عبد على بن جمعه عروسى حويزى، تحقيق سيد هاشم رسولى محلاتى، قم، انتشارات اسماعيليان،1415 ق.
- معاني الأخبار، محمد بن على ابن بابويه، محقق و مصحح غفارى، على اكبر دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم: قم1403 ق.
اترك تعليق