×
العربيةفارسیاردوEnglish
×
العربيةاردوEnglish
پخش زنده زیارت به نیابت تصاوير ویدیو اخباراشعار حسينىتحقیق و پژوهشگزارشاتگزارشهای تصویریپروژه ها و دستاوردهاخطبه نماز جمعهاخبار عتبات مقدسهگردشگری دینیصفحات دینیحضرت بقية الله تماس با ما

آستان قدس حسینی

العربيةاردوEnglish

بررسی چند فضیلت ذکر شده از حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) در آیات قرآن

به تحقیق بر شمردن فضایل معصومین (علیهم السّلام) برای انسان ممکن نیست و تنها فرد معصوم است که می تواند درباره فضایل معصوم سخن بگوید و حق مطلب را ادا نماید. در این مجال به طور اجمالی چند فضیلت حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) را که در قرآن ذکر شده بررسی می کنیم. بدیهی است که آیات بسیاری در فضایل حضرت زهرا (سلام الله علیها) و ائمه هدی (علیهم السّلام) در قرآن وجود دارد که فقط به آیات مهم اکتفا شده است.

 

1. استناد به آیاتی از قرآن در فضیلت حضرت فاطمه (سلام الله علیها)

 

1-1آیه تطهیر آیه 33 سوره مبارکه احزاب

«إِنَّما یریدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یطَهِّرَكُمْ تَطْهیراً.»

«خدا چنین مى‏ خواهد كه هر رجس و آلایشى را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاك و منزه گرداند.»

در منابع شیعی و عامه به تصریح بیان شده است که مخاطب آیه سی و سوم سوره مبارکه احزاب اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) هستند و این مسأله به حد تواتر رسیده است. محقق کرکی نیز در نفحات لاهوت نیز به این مطلب اشاره نموده اند. (1)

در تفاسیر نیز به این مطلب اشاره شده است. در تفسیر نور الثقلین آمده است:

فی تفسیر على بن إبراهیم و فی روایة أبی الجارود عن أبی جعفر (علیه السلام) فی قوله عزّ و جلّ إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یطَهِّرَكُمْ تَطْهِیراً قال: نزلت هذه الآیة فی رسول الله و على بن أبی طالب و فاطمة و الحسن و الحسین (صلوات الله علیهم) و ذلك فی بیت أم سلمة زوج النبی فدعا رسول الله (صلى الله علیه و آله) علیا و فاطمة و الحسن و الحسین (صلوات الله علیهم) ثم ألبسهم كساء له خیبریا و دخل معهم فیه، ثم قال: اللهم هؤلاء أهل بیتی وعدتنی فیهم ما وعدتنی، اللهم اذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا، فقالت أم سلمة: و انا معهم یا رسول الله؟ قال: أبشری یا أم سلمة فانك الى خیر. (2)

در تفسیر علی بن ابراهیم و در روایت ابی جارود از حضرت امام موسی بن جعفر (علیه السّلام) در مورد آیه «خدا چنین مى‏ خواهد كه هر رجس و آلایشى را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاك و منزه گرداند.» فرمودند: این آیه درباره رسول الله، علی بن ابیطالب، فاطمه، حسن و حسین (صلوات الله علیهم) نازل شده است و آن در خانه ام سلمه، همسر پیامبر بوده است. پس رسول الله برای علی، فاطمه، حسن و حسین (صلوات الله علیهم) دعا نمودند و سپس آنان  را با کسای خیبری پوشاندند و آنان را زیر کساء بردند و ایشان هم در کنارشان زیر کساء رفتند و سپس فرمودند: خدایا اینان اهل بیت من هستند درباره ایشان وعده‌ های خیر بسیاری به من دادی. خدایا از آنان آلایش و شک را دور کن و پاک و منزه گردان. ام سلمه گفت: و من نیز جزء آنان هستم ای رسول خدا؟ فرمودند: بشارت دهم ترا ای ام سلمه که تو بر راه نیک هستی.

تکرار و تأکید پیامبر برای زدودن هر گونه شبهه درباره اینکه مصادیق این آیه اهل بیت پیامبر، حضرت امیرالمومنین، حضرت فاطمه، حضرت امام حسن و حضرت امام حسین (علیهم السلام)، هستند و تبیین جایگاه عصمت ایشان قابل تأمل است:

طبق نقلهای موجود حضرت رسول الله (صلی الله علیه و آله) چندین ماه هر گاه برای نماز از خانه بیرون می ‏رفتند، به حجره فاطمه (سلام الله علیها) می ‏آمدند و می فرمودند: «الصلاة یا اهل البیت، إِنَّما یریدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یطَهِّرَكُمْ تَطْهیراً.»

در تاریخ مدت زمانی که حضرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) قبل از نماز به درب خانه حضرت زهرا (سلام الله علیها) می رفتند و اهل بیت خود را دعوت به نماز می نمودند و این آیه را قرائت می فرمودند؛ متفاوت ذکر شده است:

« طبرانى از ابو الحمراء روایت كرده است كه گفت: دیدم پیامبر (صلی الله علیه و آله) شش ماه به در خانه على و فاطمه مى ‏رفت و آیه تطهیر را قرائت مى‏ فرمود.

ابن جریر و ابن مردویه از ابو الحمراء روایت كرده‏اند كه گفت: از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هشت ماه در مدینه به خاطر دارم كه یك بار براى نماز صبح بیرون نمى‏ شد مگر آن كه به در خانه على مى ‏رفت و دستش را به دو طرف در مى‏ نهاد سپس آیه تطهیر را می خواندند.

سیوطى در درّ المنثور آورده است ابن مردویه از ابن عباس نقل كرده است كه گفت: شاهد بودیم كه پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مدت نه ماه هر وقت كه موقع نماز فرا مى ‏رسید بر در خانه على بن ابى طالب مى ‏رفت و مى‏ فرمود: سلام و رحمت و بركات خدا بر شما باد. آیه تطهیر را قرائت می نمودند و می فرمودند: الصلاة.

سمهودى نیز در كتاب وفاء الوفا به اخبار دار المصطفى نقل كرده است: «یحیى با اسنادی از ابو الحمراء نقل كرده است كه گفت: شاهد بودم كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) چهل صبح به در خانه على و فاطمه و حسن و حسین مى‏ رفتند و دو لبه درب را مى ‏گرفتند و مى‏ فرمودند: سلام بر شما اهل بیت و آیه تطهیر را قرائت می نمودند. همچنین وى در همان كتاب از ابو الحمراء نقل كرده است كه گفت: هفت ماه در مدینه بودم همه مانند یك روز بود. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هر روز (در روایت دیگرى هنگام نماز صبح) به در خانه على مى ‏رفتند و سه بار مى ‏فرمود: الصلاة الصلاة الصلاة و آیه تطهیر را قرائت می فرمودند.

ابن مردویه از ابو سعید خدرى روایت كرده است كه گفت: چون على بر فاطمه وارد شد، پیامبر (ص) چهل صبح به در خانه فاطمه مى‏ آمد و مى ‏فرمود: سلام بر شما اهل بیت و رحمت و بركات خداوند بر شما باد و آیه تطهیر را قرائت می کردند و می فرمودند: من با كسى كه به دشمنى شما برخیزد، دشمن هستم و با كسى كه با شما از در صلح درآید، دوست هستم.» (3)

اهمیت این آیه در بزرگداشت مقام والای اهل بیت (علیهم السلام) از سوی دیگر می توان در تکرار نزول آیه و تکرار این واقعه مشخص می شود: ترمذى از طریق عمرو بن ابى سلمه‏ پسر همسر پیامبر، چنین آورده است كه وى گفت: این آیه در خانه ‏ام سلمه بر پیامبر نازل شد. رسول خدا فاطمه و حسن و حسین و على را فرا خواند و آنان را با عبا (كساء) پوشاند و آنگاه گفت: «پروردگارا این اهل بیت من است، پس پلیدى را از آنان دور كن و آنان را پاك و طاهر گردان.» ام سلمه گفت: اى رسول خدا آیا من نیز از شمار آنان هستم؟ پیامبر گفت تو در جایگاه خویش هستى و بر صراط نیكى. (4)

‏ روایتهای رسیده دیگر دلالت بر این دارد که نزول آیه تطهیر و گرد آمدن اهل بیت پیامبر (ص) در خانه زنان دیگر پیامبر (ص) نیز تکرار شده است.

«در روایتی عایشه از پیامبر (صلی الله علیه و آله) اجازه خواست که او هم زیر کساء رود، اما پیامبر (صلی الله علیه و آله) او را از این کار بازداشتند و فرمودند: کنار برو.» طبق روایت دیگری حضرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) زینب را از این که همراه آنان زیر کساء رود باز داشتند و به او فرمودند: در جای خود بایست. تو إن ‏شاء الله تعالی پایان خوشی داری. (5)

 

2 - 1 آیه  مودّت:  آیه 23 سوره مبارکه شوری

«ذلِكَ الَّذی یبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَیهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبى‏ وَ مَنْ یقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فیها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ.»

«این همان [پاداشى‏] است كه خدا به بندگان خود كه ایمان آورده اند و كارهاى شایسته كرده ‏اند [بدان‏] مژده داده است. بگو: به ازاى آن [رسالت‏] پاداشى از شما نمی خواهم مگر دوستى درباره خویشاوندان و هر كس نیكى به جاى آورد [و طاعتى اندوزد] براى او در ثواب آن خواهیم افزود. قطعاً خدا آمرزنده و قدرشناس است.»

این آیه تصریح می کند که محبت حضرت فاطمه (سلام الله علیها) و اهل بیت (علیهم السّلام) امری بزرگ است که مزد رنجهای بیست و سه ساله پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)، محبت و مودّت به خاندان نبوت می باشد.

اهمیت آیه مودّت سبب گردیده است که در برهه های مختلف زمانی ائمه معصومین (علیهم السّلام) به این آیه برای یادآوری مقام و منزلت معصومین احتجاج نمایند:

در احادیث معتبر نقل شده است كه چون حضرت امیر المؤمنین (علیه السّلام) از دنیا رفتند حضرت امام حسن (علیه السّلام) بر منبر رفتند و خطبه ‏اى در نهایت فصاحت و بلاغت ایراد نمودند در فرازی از بیانات نورانی خود فرمودند:« قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَیهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبى‏ وَ مَنْ یقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً: این حسنه؛ مودّت‏ ما اهل بیت است‏.» (6)

حضرت امام سجاد (علیه السّلام) در پاسخ پیر مرد شامی که از غلبه یزید در واقعه عاشورا اظهار خرسندی نمود؛ با احتجاج به این آیه فرمودند: «مائیم كه حق تعالى مودّت‏ ما را مزد رسالت گردانیده است.» و دیگر فضایل اهل بیت عصمت (علیهم السّلام) را بر شمردند که سبب گردید آن پیرمرد از هویت کاروانیان اطلاع یابد و از گفته خویش پشیمان گردد و توبه کند.

 

 3 - 1 آیه مباهله: آیه 61 سوره مبارکه آل عمران

فَمَنْ حَاجَّكَ فیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبینَ.

«هر گاه بعد از علم و دانشى كه به تو رسیده، (باز) كسانى با تو به محاجّه و ستیز برخیزند، به آنها بگو: «بیایید ما فرزندان خود را دعوت كنیم، شما هم فرزندان خود را ما زنان خویش را دعوت نماییم، شما هم زنان خود را ما از نفوس خود دعوت كنیم، شما هم از نفوس خود آنگاه مباهله كنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»

پیشنهاد مباهله از سوی سران نجران مطرح شد. چون رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) در مناظره علمی آنان را محکوم نموده بود و آنان حاضر به جنگ یا پرداخت جزیه نبودند. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) بلافاصله برای مباهله اعلام آمادگی نمودند.

روز 24 ذی الحجه سال نهم هجری اهل بیت (علیهم السّلام) همراه پیامبر (صلی الله علیه و آله) در محل مباهله حاضر شدند. پیامبر در آن روز در حق اهل بیت (علیهم السّلام) چنین دعا نمودند: «خدایا، اینان اهل بیت من هستند، هرگونه بدی را از ایشان دور کن و آنان را پاک گردان.» (7)

همچنین پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «خدایا این (علی) منظور از «نفسی» است و او نزد من همتای نفس من است. خدایا این (فاطمه) منظور از «نسائی» است و او افضل زنان جهان است. خدایا، این (حسن و حسین) دو فرزندان و نوه های من هستند. من با هر کس که با اینان جنگ کند، روی جنگ دارم و با هر کس که با اینان دوست باشد، دوست هستم.» (8)

پس از اینکه سران نجران و اسقف اعظم دیدند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فقط با اهل بیت خود برای مباهله حاضر شدند با توجه به صحبتهای انجام گرفته و نشانه های موجود درباره حقانیت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)، کاملا یقین حاصل کردند در صورتی که مباهله کنند؛ نابود خواهند شد. بنابراین به جزیه رضایت دادند.

جبرئیل در این هنگام نازل گردید و در فضیلت اهل بیت عصمت (علیهم السلام) این پیام را رسانید: «ای احمد، به عزت و جلالم سوگند اگر تو و کسانی از اهل بیتت که در زیر کساء بودند با همه اهل آسمانها و زمین و مخلوقات مباهله می کردی، آسمان تکه تکه می شد و کوهها قطعه قطعه می گشت و زمین از هم گسیخته می شد و هرگز آرام نمی گرفت مگر آنکه من اراده می کردم.» (9)

 

4 - 1 آیه 35 سوره مبارکه نور

«اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فیها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فی‏ زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّی یوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَیتُونَةٍ لا شَرْقِیةٍ وَ لا غَرْبِیةٍ یكادُ زَیتُها یضی‏ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى‏ نُورٍ یهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یشاءُ وَ یضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَی‏ءٍ عَلیمٌ.»

«خدا نور آسمانها و زمین است. مَثَلِ نور او چون چراغدانى است كه در آن چراغى است و آن چراغ در شیشه ‏اى است. آن شیشه گویى اخترى درخشان است كه از درخت خجسته زیتونى كه نه شرقى است و نه غربى افروخته مى‏شود. نزدیك است كه روغنش، هر چند بدان آتشى نرسیده باشد، نور بخشد. نور بر روى نور است. خدا هر كه را بخواهد با نور خویش هدایت مى‏كند و این مثلها را خدا براى مردم مى‏زند و خدا به هر چیزى دانا است.»

در تفسیر جامع ذیل این آیه نقل شده است که ابن بابویه از حضرت امام صادق (علیه السلام) روایت كرده است که حضرت فرمودند: مراد از «مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ» فاطمه زهرا (سلام الله علیها) می باشد و «فیها مصباح» اشاره به حضرت امام حسن (علیه السلام) و «فِی زُجاجَةٍ» مراد امام حسین (علیه السلام) و «كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّی» حضرت فاطمه (سلام الله علیها) است كه در میان تمام زنان دنیا چون كوكب و ستاره درخشان می باشد و از «یوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ» حضرت ابراهیم خلیل منظور بوده است كه می فرماید: «زَیتُونَةٍ لا شَرْقِیةٍ وَ لا غَرْبِیةٍ» یعنى نه یهودی و نه نصرانى است. «یكادُ زَیتُها یضِی‏ءُ» یعنى نزدیك است كه از او علم روشن و جلوه ‏گر شود. «وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى‏ نُورٍ» امامى است كه از امام دیگر متولد می شود. «یهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یشاءُ» یعنى به وسیله امام هر كه را بخواهد هدایت می كند. (10)

در تفاسیر شیعی از جمله البرهان فی تفسیر القرآن، نورالثقلین، جامع، اثنی عشری و تفسیر قمی به تفاسیر مشابه ای اشاره شده است.

از طریق عامه ابن المغازلى شافعى در كتاب مناقب از على بن جعفر روایت نموده است كه گفت از حضرت موسى بن جعفر (علیه السّلام) درباره این آیه سؤال نمودم؛ فرمودند: «مشكاة» فاطمه (سلام الله علیها) «مصباح» حسن و حسین (علیهما السّلام) «الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّی» فاطمه (سلام الله علیها) ستاره درخشنده بین زنان عالمیان بود، «یوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ» ابراهیم (علیه السّلام) «لا شَرْقِیةٍ وَ لا غَرْبِیةٍ» نه یهودی و نه نصرانی، «یكادُ زَیتُها یضِی‏ءُ» از آن حضرت نزدیك است علم ناطق شود، «وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى‏ نُورٍ» از آن حضرت امام بعد از امام. «یهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یشاءُ» خدا هر كس را كه مى ‏خواهد به ولایت ما هدایت فرماید. (11)       

              

2. استناد به سوره های نازل شده در فضیلت حضرت فاطمه (سلام الله علیها) و اهل بیت عصمت (علیهم السّلام)

 

1 - 2 سوره کوثر

منظور از کوثر حضرت فاطمه (سلام الله علیها) و ذریه طیبه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از نسل حضرت صدیقه طاهره (سلام الله علیها) است. آیه به بسیاری و پایداری نسل رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در تمام اعصار در برابر نابودی نسل کفار تصریح می فرماید. پس خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) می فرماید به شکرانه این نعمت عظیم و عطای کثیر نماز به پای دار و قربانی بفرما.

در تفاسیر از کوثر به نهری در بهشت که به حضرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) عطا شده است نیز یاد شده است:

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ‏ لَمَّا نَزَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)‏ إِنَّا أَعْطَیناكَ الْكَوْثَرَ قَالَ لَهُ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ (علیه السّلام) مَا هُوَ الْكَوْثَرُ یا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ نَهَرٌ أَكْرَمَنِی اللَّهُ بِهِ قَالَ عَلِی (علیه السّلام) إِنَّ هَذَا النَّهَرَ شَرِیفٌ فَانْعَتْهُ لَنَا یا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ یا عَلِی الْكَوْثَرُ نَهَرٌ یجْرِی تَحْتَ عَرْشِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَاؤُهُ أَشَدُّ بَیاضاً مِنَ اللَّبَنِ وَ أَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ وَ أَلْینُ مِنَ الزُّبْدِ حَصَاؤُهُ الزَّبَرْجَدُ وَ الْیاقُوتُ وَ الْمَرْجَانُ حَشِیشُهُ الزَّعْفَرَانُ تُرَابُهُ الْمِسْكُ الْأَذْفَرُ قَوَاعِدُهُ تَحْتَ عَرْشِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ ضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)‏ یدَهُ عَلَى جَنْبِ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ (علیه السّلام) وَ قَالَ یا عَلِی إِنَّ هَذَا النَّهَرَ لِی وَ لَكَ وَ لِمُحِبِّیكَ مِنْ بَعْدِی‏. (12)

عبد اللَّه بن عباس گوید: چون سوره‏ «إِنَّا أَعْطَیناكَ الْكَوْثَرَ» نازل شد، على بن ابى طالب (علیه السلام) عرض كرد: اى رسول خدا كوثر چیست؟ فرمودند: نهرى است، كه خداوند به من كرامت نموده است. على (علیه السلام) عرض كرد: این نهر گرانقدری است، پس اى رسول خدا آن را براى ما توصیف كن. فرمودند: آرى اى على، كوثر نهرى است كه از زیر عرش خدای عزّ و جلّ جارى است، آبش از شیر سفیدتر و از عسل شیرین تر و از كره نرمتر است، سنگریزه‏ هایش زبرجد و یاقوت و مرجان، گیاهش زعفران، خاكش مشك خوشبو و پایه ‏هایش به زیر عرش خدای عزّ و جلّ استوار است. پس رسول خدا (صلی الله علیه و آله) دست به پهلوى امیر المؤمنین (علیه السلام) زدند و فرمودند: یا على، این نهر از آن من و تو و دوستان تو پس از من خواهد بود.

البته تأویل «كوثر» به حضرت فاطمه (سلام الله علیها) و نسل ایشان با تأویل «كوثر» به نهرى كه در قیامت پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) به وسیله آن امتش را سیراب مى‏نماید؛ منافات ندارد، زیرا كلام در محل نزول آیه است و همه مسلمین در شأن نزول سوره اتفاق نظر دارند. ارتباطى تام بین نهر كوثر و فاطمه زهرا (سلام الله علیها) مى ‏باشد و بین تأویل و ظاهر آیه ارتباطى همیشگى برقرار است. علامه طبرسى در تفسیر جوامع الجامع در ذیل آیه کریمه «إِنَّا أَعْطَیناكَ الْكَوْثَرَ» مى ‏گوید: مراد از كوثر، زیادى نسل و دودمان است كه در نسل و فرزندان فاطمه زهرا (سلام الله علیها) آشكار مى‏ گردد، زیرا تعداد آنها غیر قابل‏ شمارش است و به حمد اللّه تا آخر زمان چنین خواهد بود. این دقیقا مطابق شأن نزول سوره است و آن اینکه عاص بن وائل موقعى كه عبد اللّه فرزند خردسال رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) از دنیا رفت آن حضرت را ابتر نامید و قریش مى ‏گفتند محمد صنبور (بى‏ ریشه و تنها) است كه خداوند براى دلدارى به رسولش و نابودى آرزوى كفار این سوره را نازل فرمود. (13)

 

2 – 2 نزول سوره انسان در فضایل اهل بیت (علیهم السّلام)

در تفسیر آیه هفتم از سوره «هل‏ اتى»‏ حضرت امام صادق (علیه السّلام) از پدرش نقل می فرماید که حضرت امام حسن و امام حسین‏ (علیهما السّلام) کودک بودند که بیمار شدند. حضرت امیرالمومنین، حضرت فاطمه، حضرت امام حسن، حضرت امام حسین و کنیزشان فضه (علیهم السّلام) برای شفا حسنین ‏ (علیهما السّلام) نذر سه روز روزه کردند. چون عافیت حاصل شد به نذر خود وفا نمودند و سه روز روزه گرفتند و روز اول طعام خود را به مسکین، روز دوم طعام خود را به یتیم و روز سوم طعام خود را به اسیر بخشیدند. (14)

روز چهارم امیر المؤمنین (علیه السّلام) دست حسنین را گرفته، خدمت پیغمبر آمدند در حالتى كه دو نور دیده زهرا از شدت جوع و بى‏ قوتى مى ‏لرزیدند. آن حضرت به خانه حضرت فاطمه زهرا آمدند. آن مخدّره در مصلّى مشغول به عبادت بود در حالى كه از گرسنگى شكم به پشت چسبیده بود، حضرت نبوى چون آن حال دیدند، آه برآوردند: «وا غوثاه یا اللّه اهل بیت محمّد یموتون جوعا: اى پروردگار، اهل بیت پیغمبر تو از گرسنگى خواهند مرد.» پس جبرئیل نازل شد و سوره هل اتى را در شأن والای اهل بیت (علیهم السّلام) آورد. (15)

جبرئیل از سوی خدای باری تعالی مژده آورد که به پاداش این صبر خداوند حضرت فاطمه و اهل بیت (علیهم السّلام) در روز هولناک قیامت در قرب الهی ساکن فرماید و بهشت با جامه های دیبا و ابریشمین و زینتهای بهشتی و شراب مختوم و میوه های بهشتی و بهترینها را به ایشان عطا نماید.

این آیه مقام والای حضرت فاطمه و اهل بیت (علیهم السّلام) را به خوبی نمایان می سازد و بارها مورد احتجاج رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و ائمه هدی (علیهم السّلام) قرار گرفته است.

در خطبه غدیر خم حضرت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در تاکید بر توجه به مقام معصومین و مسأله امامت به این آیه اشاره می فرماید.

حضرت امیرالمومنین (علیه السّلام) نیز یکی از دلایلی که بر حقانیت خود برای امامت و جانشنی بلافصل پیامبر (صلی الله علیه و آله) می آورد، احتجاج به این آیه می باشد. (16)

 

3 -2 سوره قدر

در احادیث رسیده از معصومین (علیهم السّلام) در یکی از لایه های تفسیری سوره قدر، شناخت مقام و منزلت حضرت زهرا (سلام الله علیها) راه دست یافتن به معرفت و منزلت شب قدر معرفی می گردد. 

تفسیر فرات بن إبراهیم مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ بْنِ عُبَیدٍ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السّلام) أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیلَةِ الْقَدْرِ» «اللَّیلَةُ» فَاطِمَةُ وَ «الْقَدْرُ» اللَّهُ. فَمَنْ عَرَفَ فَاطِمَةَ حَقَّ مَعْرِفَتِهَا فَقَدْ أَدْرَكَ لَیلَةَ الْقَدْرِ وَ إِنَّمَا سُمِّیتْ فَاطِمَةَ لِأَنَّ الْخَلْقَ فُطِمُوا عَنْ مَعْرِفَتِهَا. (17)

در تفسیر فرات بن ابراهیم از حضرت امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که فرمودند: در آیه مبارکه «انا انزلناه فى لیلة القدر» مراد از «لیله» فاطمه و مراد از «قدر» خداوند است. پس هر كس فاطمه (سلام الله علیها) را آن گونه كه باید بشناسد، شب قدر را درك كرده است. همانا ایشان «فاطمه» نامیده شدند زیرا خلایق از شناخت او عاجز هستند.»

در حدیث دیگر درباره ارتباط با شب قدر و منزلت حضرت فاطمه (سلام الله علیها) آمده است:

فرات قال حدثنا محمد بن القاسم بن عبید مُعنعَنا عن أبی عبد الله أنه قال«إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیلَةِ الْقَدْرِ» اللیلة «فاطمة» و القدر «الله» فمن عرف فاطمة حق معرفتها فقد أدرك لیلة القدر و إنما سمیت فاطمة لأن الخلق فطموا عن معرفتها أو من معرفتها الشك [من أبی القاسم‏] و قوله «وَ ما أَدْراكَ ما لَیلَةُ الْقَدْرِ لَیلَةُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» یعنی خیر من ألف مؤمن و هی أم المؤمنین «تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فِیها» و الملائكة المؤمنون الذین یملكون علم آل محمد (صلی الله علیه و آله) و الروح القدس هی فاطمة (سلام الله علیها) «بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلامٌ هِی حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ» یعنی حتى یخرج القائم. (18)

فرات از محمد بن قاسم بن عبید مُعنعَنا از حضرت امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است که فرمودند: در آیه مبارکه «انا انزلناه فى لیلة القدر» مراد از «لیله» فاطمه (سلام الله علیها) و مراد از «قدر» خداوند است. پس هر كه فاطمه (سلام الله علیها) را آن گونه كه باید بشناسد، شب قدر را درك كرده است. همانا ایشان «فاطمه» نامیده شدند زیرا خلایق از شناخت او عاجز هستند یا در معرفت او شک دارند.» [از ابی القاسم] و این قول خداوند متعال «وَ ما أَدْراكَ ما لَیلَةُ الْقَدْرِ لَیلَةُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» یعنی او از هزار مومن بهتر است و او ام المومنین است. منظور از «تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فِیها» فرشتگان مومنی که علم خاندان محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) را دارا می باشند و روح القدس فاطمة (سلام الله علیها) است. «بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلامٌ هِی حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ» مراد تا زمان خروج قائم آل محمد (عجل الله عالی فرجه الشریف) می باشد.

 

 

پانوشت

(1)اهل ‏بیت در آیه‏ تطهیر، صفحه 25

(2)تفسیر نور الثقلین، جلد‏4، صفحه 271 – 270

(3)سیره معصومان، صفحات 25 - 26

(4) امام صادق و مذاهب چهارگانه، صفحه 117 به نقل از جامع اسانید ابو حنیفه، جلد 1، صفحه 305

(5) اهل ‏بیت در آیه‏ تطهیر، سید جعفر مرتضی عاملی، صفحه 31 - 32

(6)ر.ک. جلاء العیون، محمد باقر مجلسی، صفحه 370 – 371

(7) احقاق الحق، جلد 24، صفحه 14

(8) بحارالانوار، جلد 21، صفحه 321

(9) بحارالانوار، جلد 21، صفحه 355 - برای مطالعه بیشتر ر.ک. اسرار مباهله، صفحه 145 -160

(10) تفسیر جامع، جلد‏4، صفحه 495

(11)تفسیر اثنا عشری، جلد‏9، صفحه 252

(12) الأمالی (للمفید)، صفحه 294 – ترجمه صفحه 334

(13) مقامات حضرت فاطمه (علیها السلام) در كتاب و سنت‏، صفحه 107 - 109

(14)الأمالی (للصدوق)، ترجمه كمره‏اى، صفحه 256 - 260

(15)تفسیر اثنا عشری، جلد‏13، صفحه 413 به نقل از منهج الصادقین، جلد 10، صفحات 98 و 99

(16) ر. ک. الخصال، جلد دوم، صفحه 550

(17)بحار الأنوار، جلد‏43، صفحه 65

(18)تفسیر فرات الكوفی، صفحه 582 - 581

 

منابع

-       احقاق الحق، مرعشی نجفی، قم، انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، جلد 24، 1411ق.

-       اسرار مباهله، محمد رضا انصاری، قم، دلیل ما، 1385

-       الأمالی، محمد بن على ابن بابویه، ترجمه محمد باقر كمره‏اى،‏ تهران،‏ كتابچى،‏1376 ش‏.

-       الأمالی، محمد بن على ابن بابویه، ‏ تهران،‏ كتابچى‏،1376 ش.‏

-       الأمالی،محمدبن محمد مفید،مترجم حسین‏ استاد ولى، مشهد، آستان قدس رضوى، 1364 ش‏.‏

-       الإمام الصادق و المذاهب الأربعة، اسد حیدر، بیروت‏،دار التعارف‏،1422 ق.

-       اهل ‏بیت در آیه‏ تطهیر، سید جعفر مرتضی عاملی، تهران، دفتر تبلیغات اسلامی، 1379ش.

-       بحار الأنوار، محمد باقر بن محمد تقى مجلسى‏،جلدهای 21 و 43، بیروت‏، دار إحیاء التراث العربی، 1403 ق‏.

-       تفسیر اثنا عشرى،‏ حسین بن احمد حسینى شاه عبدالعظیمى، جلد ‏13و 9، تهران،‏ میقات،‏1363 ش‏.

-       تفسیر جامع‏، سید محمد ابراهیم‏ بروجردى، تهران‏، صدر،1366 ش‏.

-       تفسیر فرات الكوفى‏، ابوالقاسم فرات بن ابراهیم فرات كوفى ‏، تحقیق محمد كاظم محمودى، ‏تهران‏، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏، 1410 ق‏.

-       تفسیر نور الثقلین،‏ عبد على بن جمعه ‏عروسى حویزى، تحقیق سید هاشم رسولى محلاتى‏، قم‏، انتشارات اسماعیلیان‏،1415 ق.‏

-       جلاء العیون، محمد باقر مجلسی، قم، سرور، 1382ش.

-       الخصال‏، ابن بابویه محمد بن على،‏ مصحح على اكبر غفارى، قم‏، جامعه مدرسین‏، 1362 ش‏.

-       سیره معصومان،سید محسن امین عاملى، مترجم على حجتى كرمانى‏، تهران، سروش، 1377ق.

-       مقامات حضرت فاطمه (علیها السلام) در كتاب و سنت‏، سند محمد، احمد خوانسارى، قم، موسسه بوستان كتاب‏،1386 ش‏.